Voor medisch professionals

De meest effectieve manier om HPV-gerelateerde aandoeningen als baarmoederhalskanker te voorkomen, is vaccinatie voordat kinderen seksueel actief zijn. Naar schatting voorkomen we minstens 95% van de HPV-gerelateerde sterfgevallen in Nederland als iedereen gevaccineerd zou zijn.

Australië is een goed voorbeeld van een land dat veel heeft gedaan om HPV-gerelateerde kanker te voorkomen. Het is een van de eerste landen dat een grootschalig gratis vaccinatieprogramma aanbood. Sinds 2007 worden meisjes van 12 jaar via school gevaccineerd, sinds 2013 jongens ook, inclusief een inhaalcampagne voor jongeren tot 26 jaar. Volgens het jaarlijkse Annual Immunisation Coverage Report van de NCIRS, de Australische equivalent van het RIVM, was in 2020 al 80,5% van de meisjes en 77,6% van de jongens op 15-jarige leeftijd gevaccineerd tegen HPV (PDF). Het is een succesverhaal: HPV-gerelateerde aandoeningen dalen in Australië sterk en experts speculeren erover dat Australië het eerste land kan worden dat baarmoederhalskanker elimineert.

Vaccinatie tegen HPV geeft ook een zekere mate van groepsimmuniteit, blijkt uit recent onderzoek: omdat het virus minder aanwezig is onder de seksueel actieve bevolking, lopen ook niet-gevaccineerde mensen minder risico.

Vaccinatie tegen HPV is in 2009 opgenomen in het Rijksvaccinatieprogramma voor 12-jarige meisjes. In 2019 breidde de Gezondheidsraad dat advies uit naar meisjes én jongens van 9 jaar. Het ministerie van VWS is meegegaan in dat advies en vanaf 2022 krijgen jongens en meisjes in het jaar dat ze 10 worden een uitnodiging voor vaccinatie. 

Daarnaast krijgen in 2022 en 2023 alle 12- tot 18-jarigen die nog niet tegen HPV zijn gevaccineerd, een uitnodiging om dat alsnog te doen. Een advies van de Gezondheidsraad om vrouwen die eerder afzagen van vaccinatie en mannen die tot nu toe buiten het programma vielen (tot en met 26 jaar) opnieuw uit te nodigen voor vaccinatie, is in 2019 niet direct door VWS overgenomen, maar wordt in 2023 alsnog uitgevoerd.

Op dit moment bestaat de HPV-vaccinatie voor alle jongeren uit twee prikken tegen HPV in plaats van de eerdere drie benodigde prikken. Er moet wel minimaal vijf maanden tussen deze prikken zitten. We weten nu uit onderzoek dat twee prikken op deze leeftijd even goed beschermen als drie. Daarom heeft de Gezondheidsraad op 30 augustus 2022 geadviseerd het vaccinatieschema aan te passen.

Er zijn in Nederland drie HPV-vaccins goedgekeurd door het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen (CBG): Cervarix, Gardasil en Gardasil 9. Het RIVM gebruikt momenteel alleen Cervarix voor het Rijksvaccinatieprogramma. Cervarix beschermt voor ongeveer 95% tegen langdurige infecties met de hoog-risico HPV-varianten, type 16 en 18. Daarnaast biedt het vaccin ook enige kruisbescherming tegen de minder gevaarlijke typen 45, 35, 31 en 52.

Alle drie de vaccins zijn zogenoemde recombinante vaccins, bestaande uit virus-like particles (VLPs) die zijn gebaseerd op het L1-capside-eiwit van het virus. Na vaccinatie maakt het lichaam antistoffen tegen deze VLPs aan die HPV effectief neutraliseren na infectie. Naast de VLPs bevat het vaccin een aluminiumverbinding en het AS04-adjuvans, dat de TLR4-receptor in myeloïde afweercellen (met name granulocyten en macrofagen) activeert. Beide toevoegingen helpen om de immuunrespons verder te stimuleren.

Alle HPV-vaccins zijn veilig: het is wereldwijd al aan 220 miljoen vrouwen en mannen toegediend en er zijn geen ernstige bijwerkingen beschreven. Namens Nederland houdt bijwerkingencentrum Lareb dat nauwgezet en transparant bij.

Voor het voorkomen van baarmoederhalskanker is screenen effectief gebleken. Indien tijdig opgespoord, is baarmoederhalskanker zeer goed te behandelen. Bij diagnose in een laat stadium is dit helaas niet het geval. Voor de andere vormen van HPV-gerelateerde kanker heeft screenen vooralsnog geen meerwaarde.

De Nederlandse overheid adviseert vrouwen van 30 tot 60 jaar daarom om iedere vijf jaar deel te nemen aan het Bevolkingsonderzoek Baarmoederhalskanker, waarbinnen dit screenen valt. Dit kan middels een zogenoemd uitstrijkje bij de huisarts of met een zelfafnametest.

In 2020 kozen 248.113 vrouwen voor een uitstrijkje en 48.374 vrouwen voor een zelfafnametest; bij 9,5% van hen werd HPV aangetroffen. Het uitstrijkje geeft ook informatie over dysplasie (afwijkende cellen door infectie met HPV), de zelfafnametest niet. Als na de zelfafnametest blijkt dat er HPV is aangetroffen, is een uitstrijkje alsnog noodzakelijk om te kijken of er sprake is van dysplasie.

Als er sprake is van HPV-besmetting én dysplasie, dan vindt doorverwijzing naar de gynaecoloog plaats. De gynaecoloog kijkt naar de baarmoederhals om beter vast te kunnen stellen of er een stukje weefsel moet worden afgenomen en of verdere behandeling nodig is.

De behandeling van baarmoederhalskanker is afhankelijk van het stadium. Bij vroeg-stadium baarmoederhalskanker bestaat de behandeling uit een operatie: een conisatie voor het zeer vroege stadium (IA), een radicale hysterectomie met lymfeklierverwijdering voor het stadium IB1-2. Alle latere stadia hebben een combinatie van chemotherapie/hyperthermie/bestraling nodig. Indien baarmoederhalskanker verder is uitgezaaid, bestaat de behandeling vaak uit palliatieve chemotherapie en/of radiotherapie. De WHO heeft ook richtlijnen voor behandeling gepubliceerd.

HPV-kankervrij.nl heeft als eerste doel om die eerstelijns medisch professionals te helpen hun patiënten optimaal te informeren. De Taskforce stelt hiervoor gratis slide-decks vol informatie over HPV beschikbaar. Met een website en online netwerk (de HPV-kankervrij Whatsapp Community) als kennisbasis, en social media en een nieuwsbrief voor de verspreiding. Op termijn volgen foldermateriaal, congressen, webinars en meer. Ons uitgangspunt daarbij is dat een goed geïnformeerde medisch professional zijn of haar patiënten beter kan voorlichten over de voordelen en risico’s van vaccineren en screenen op HPV-gerelateerde aandoeningen.

Meer informatie voor medisch professionals over HPV-vaccinatie, bevolkingsonderzoek, HPV-gerelateerde kanker en de behandelingen vindt u onder meer bij het RIVM of KWF Kankerbestrijding. Kijkt u liever naar een video? Het RIVM heeft een video met uitleg over HPV en vaccineren en KWF Kankerbestrijding heeft een video met ervaringen van patiënten.